De restauratie
De restauratie van het schilderij is inmiddels afgerond. Het schilderij is nog te bewonderen t/m 31 dec 2011. Binnenkort leest u op deze website meer over de laatste fase van de restauratie.
Van eind september tot en met halverwege december 2011 wordt in het Haags Historisch Museum het schilderij De magistraat ontvangt de officieren van de schutterij van Jan Antonisz. van Ravesteyn gerestaureerd. De restauratie wordt uitgevoerd door conserverings- en restauratieatelier Redivivus. Hieronder wordt in woord en beeld verslag gedaan van de vorderingen. Op de site van Redivivus is binnenkort een blog in het Engels te lezen.
Waarom restaureren? Klik hier
Retoucheren
Vanaf 10 november: Momenteel zijn de restauratoren aan het retoucheren, oftewel het inschilderen van plaatsen waar verf verloren is gegaan. Op een later moment volgt hier meer informatie over deze fase van de restauratie.
Heb je vragen over de restauratie: stel ze via Facebook of Twitter, of bezoek ons wekelijkse vragenuurtje op vrijdag van 14:00 tot 15:00 uur.
Vullen
2-9 november: Na het aanbrengen van de eerste laag vernis worden alle beschadigingen met verfverlies in het schilderij opgevuld met een krijt-lijmvulling. Op deze vullingen zullen uiteindelijk de retouches worden aangebracht. De vullingen moeten ervoor zorgen dat de retouches op hetzelfde niveau komen als de originele verflaag. De structuur van de vullingen wordt gemanipuleerd om deze zo goed mogelijk te laten aansluiten bij die van de originele verflaag.
Eerste laag vernis
1 november: Nadat alle vernis en overschilderingen zijn verwijderd, wordt een eerste laag vernis aangebracht. Dit vernis heeft verschillende functies. Allereerst vormt het een beschermlaag tussen de originele verf en de toevoegingen die de restauratoren gaan aanbrengen. In de moderne restauratiepraktijk wordt veel belang gehecht aan reversibiliteit: het werk van de restaurator moet altijd teruggedraaid kunnen worden, want wie weet welke nieuwe inzichten of technieken er in de toekomst nog worden ontwikkeld.
Ook helpt het aanbrengen van een tussenvernis de restauratoren bij het retoucheren van het schilderij. Zonder vernis is de originele verf namelijk mat en onverzadigd waardoor het lastig is een retouche goed aan te laten sluiten.
Hierboven zie je het resultaat van het tussenvernis: de kleuren zijn weer verzadigd en het schilderij heeft weer diepte en glans gekregen.
Een raam achter het tapijt – infraroodfoto’s
Tijdens restauraties wordt vaak gebruik gemaakt van infraroodreflectografie. Door middel van deze techniek kan men in feite “achter” de zichtbare verflaag kijken. Zo kunnen mogelijk ondertekeningen of onderschilderingen worden ontdekt. Deze informatie kan weer nieuw licht werpen op de werkwijze van de schilder en de totstandkoming van het schilderij.
De infraroodfoto’s van het schilderij van Van Ravesteyn hebben in ieder geval één mooie ontdekking opgeleverd. Rechts van de schoorsteenmantel, waar we op het schilderij nu alleen tapijt zien, is op de foto een onderschildering van een venster te zien. Helemaal als een verrassing kwam dit niet. Het ontwerp dat Van Ravesteyn voor zijn schilderij maakte, is namelijk bewaard gebleven en daarop is te zien dat de schilder aanvankelijk van plan was links en rechts van de schoorsteenmantel ramen te schilderen. Blijkbaar is hij nog tijdens het schilderen van gedachten veranderd en heeft hij besloten in plaats van de ramen tapijten te schilderen.
De schets was bedoeld om de opdrachtgevers (de Haagse magistraten) een idee te geven hoe het schilderij eruit zou komen te zien. Uit de definitieve opdracht aan Van Ravesteyn wordt duidelijk dat de schilder dit ontwerp “ter camere van (de) Burgemen verthoont” heeft. De schets bevindt zich in de Collectie Frits Lugt in de Fondation Custodia te Parijs.
Vingers in de verf
13 oktober: Het is moeilijk te zien op deze afbeelding, maar wel een heel spannende ontdekking. Op de kraag van de figuur van Van Ravesteyn, de schilder van het magistraatsportret, zijn meerdere vingerafdrukken ontdekt. De afdrukken moeten zijn aangebracht toen de verf nog nat was. Maar door wie? Een van de meest waarschijnlijke hypotheses is dat het de kunstenaar zelf is geweest. Het Haagse magistraatsportret vormde voor Van Ravesteyn een belangrijke opdracht. Het ligt dan ook voor de hand dat hij zelf zijn eigen portret heeft geschilderd, in plaats van dit over te laten aan een assistent van zijn atelier.
Dan blijft de vraag waarom Van Ravesteyn zijn vingerafdrukken heeft achtergelaten. We kunnen er eigenlijk alleen over speculeren. Misschien moeten we het zien als een soort letterlijke “handtekening”. Het is in ieder geval een romantisch idee, de schilder die ons over de eeuwen heen zijn hand reikt.
Vernisafname deel II
Week 40-42: De restauratoren zijn inmiddels al flink op scheep met het verwijderen van de vernislagen en overschilderingen. Ongeveer de helft van het schilderij is nu ontdaan van vernis en overschilderingen. Zoals we eerder al lieten zien, levert de afname van het vernis vaak spectaculaire beelden op. Dit detail van de vaandeldrager van het Oranje Vaandel is daarvan een goed voorbeeld.
Door het verwijderen van de vernislaag zijn de details van de voorstelling veel beter zichtbaar en de kleuren zijn een stuk helderder en frisser. Toch vergissen sommige bezoekers zich nog wel eens in welk deel van het schilderij is behandeld. Dat komt omdat het schilderij er zonder vernis mat en grauw uitziet. Maar dat is slechts tijdelijk. Uiteindelijk krijgt het schilderij natuurlijk een nieuw vernis, waardoor er weer meer diepte in de voorstelling te zien is en de kleuren weer tot hun recht komen.
Vullingen en overschilderingen
Bij de afname van het vernis komen ook alle oude beschadigingen en vullingen in het schilderij aan het licht. Plaatsen waar sprake was van verfverlies zijn bij eerdere restauraties opgevuld en overgeschilderd, maar niet altijd met evenveel succes. Zo zijn sommige vullingen onnodig groot en bedekken ze delen van de originele verflaag. Met behulp van een scalpel worden deze overtollige vullingen verwijderd.
Naast de afname van vernis worden ook eerdere overschilderingen verwijderd. Net als bij de vullingen geldt voor oude retouches en overschilderingen dat ze vaak niet zo zorgvuldig zijn aangebracht als de huidige restauratiestandaard vereist. De retouches van eerdere restauraties wijken soms af van het originele schilderij en bedekken bovendien delen van de originele verflaag. Omdat we het schilderij zoveel mogelijk willen terugbrengen naar zijn oorspronkelijke staat, worden de eerdere overschilderingen en retouches verwijderd.
Links een detail van de vaandeldrager van het Blauwe Vaandel (uiterst rechts op het schilderij) vóór afname van vernis en overschilderingen. Rechts hetzelfde beeld, maar nu zonder vernis en overschilderingen. De overtollige vullingen zijn hier nog niet verwijderd.
UV-licht
Op het schilderij is duidelijk te zien waar het vernis is verwijderd en waar niet. Toch is met het blote oog niet goed te zien of de vernislagen helemaal zijn verwijderd. Om dit vast te kunnen stellen, maken de restauratoren gebruik van ultraviolet licht. Onder uv-licht fluoresceren materialen op verschillende manieren. Oude vernissen fluoresceren sterk (geel-groen), terwijl overschilderingen donker aftekenen omdat ze alle straling absorberen.
Links: Op deze foto is goed te zien dat op het linkerdeel het vernis al is verwijderd en op het rechterdeel nog niet.
Rechts: De donkere “vlekken” op dit detail van de vaandeldrager van het Blauwe Vaandel zijn overschilderingen. Deze zijn inmiddels verwijderd (zie vullingen en overschilderingen).
Vernisafname
3 oktober: Deze week beginnen de restauratoren met het verwijderen van de vernislaag. Het vernis dient om de verflaag te beschermen en verzadigen. In de loop der jaren kan een vernislaag vergelen, wat natuurlijk zijn weerslag heeft op het aanzien van het schilderij. Vorige week hebben de restauratoren al enkele testjes gedaan om te bepalen welk oplosmiddel het meest geschikt is om de vernislaag te verwijderen. Het resultaat van de vernisafname is duidelijk te zien: de kleuren zijn helderder en de kleurnuances zijn beter zichtbaar.
Tegelijk met de afname van het vernis worden ook oude overschilderingen verwijderd. Ook worden in deze fase oude vullingen van eerdere restauraties blootgelegd. Onnodig grote vullingen worden verwijderd met behulp van een scalpel.
Over het gehele schilderij zijn onregelmatige geelbruine, soms diep bruine plekjes zichtbaar. Dit zijn de overblijfselen van eerdere vernislagen die zijn vergeeld en niet goed zijn verwijderd.
_
Verwijderen oppervlaktevuil
Week 39: De restauratie is nu echt begonnen. De eerste stap bestaat uit het verwijderen van oppervlaktevuil. Op de vernislaag van het schilderij heeft zich in de loop der tijd het nodige vuil opgehoopt. Dit varieert van roet- en nicotineaanslag tot stofdeeltjes. Voordat het vernis kan worden afgehaald, moet eerst de laag oppervlaktevuil worden verwijderd. Dit gebeurt eerst met een wattenstaafje en een aquaeous oplossing en daarna met gedemineraliseerd water. De tweede keer wordt een wattenstaafje met speeksel gebruikt. Dit geeft een meer even oppervlak en helpt ook bij de volgende stap: het afnemen van het vernis.
Uitlijsten
26 september: Voordat het schilderij gerestaureerd kan worden, moet het worden uitgelijst en op ezels worden gezet. Het verplaatsen van een schilderij dat 173 bij 469 cm meet, is geen eenvoudige opgave en er zijn dan ook behoorlijk wat mensen bij betrokken. Nadat het schilderij van de muur is getild wordt het omgekeerd tegen de muur gezet. Dan worden de lijstklemmen losgeschroefd en wordt het doek voorzichtig uit de lijst getild en op ezels geplaatst. De restauratie kan beginnen!
Verborgen achter de lijst
Het uitlijsten van het schilderij zorgt meteen voor een aantal verrassingen. Zo blijkt dat aan de boven- en onderkant achter de lijst wel 4 cm van het doek verborgen zat, wat vrij veel is in vergelijking met andere schilderijen van dit formaat. Interessant is vooral dat we nu meer zien van het schilderij dat boven de schoorsteen is afgebeeld. Het vermoeden bestond al langer dat dit een afbeelding van Sint Sebastiaan voor moet stellen, maar nu een pijl en bloedend been zichtbaar zijn geworden, is dat vrijwel zeker. Sint Sebastiaan wordt namelijk vaak op deze wijze afgebeeld: vastgebonden aan een boom of zuil en zijn lichaam doorboord met pijlen.
Omdat Sint Sebastiaan de patroonheilige en naamgever van de schutterij was, is het zeer waarschijnlijk dat de voorstelling zich afspeelt in de Sint Sebastiaansdoelen, het "clubhuis" van de schutters aan de Korte Vijverberg. Of Van Ravesteyns schilderij een realistische weergave is van het interieur van de Doelen is moeilijk vast te stellen. Het gebouw moest in 1636 plaatsmaken voor een nieuw Doelengebouw, dat tegenwoordig het onderkomen is van het Haags Historisch Museum.
4 lagen doek
Eenmaal uit de lijst blijkt dat het door een beschadiging aan het doek op de rand van het spieraam mogelijk is om te zien hoeveel bedoekingen het schilderij heeft ondergaan. Bedoeken houdt in dat achter het oorspronkelijke doek een nieuwe steunlaag wordt aangebracht. Deze techniek dient om het oorspronkelijke, breekbare en verzwakte doek te verstevigen.
In archiefbronnen hebben we twee bedoekingen van het schilderij van Van Ravesteyn kunnen achterhalen: één in 1875 en één in 1903. Er zijn nu dus twee mogelijkheden: ofwel er heeft nog een derde bedoeking plaatsgevonden ofwel een van de bedoekingen was met twee lagen verstevigd. Na bestudering van de verschillende doeken lijkt dat laatste de meest waarschijnlijke optie. Twee van de lagen lijken namelijk een identiek visgraat patroon te hebben.
De achterkant van het schilderij
De achterkant van een schilderij is gewoonlijk natuurlijk niet te zien, maar juist daarom interessant om even bij stil te staan. Het raamwerk achter het doek wordt ook wel een spieraam genoemd. Deze constructie zorgt ervoor dat het doek op spanning blijft. Door middel van het geven van zachte tikjes op de "spietjes" in de hoeken kan de spanning van het doek worden aangepast.
Het is vrij bijzonder dat op de achterkant van het doek de namen van alle geportretteerden staan vermeld. Het schilderij is in de loop der tijd een aantal keer bedoekt en vermoedelijk zijn bij iedere nieuwe bedoeking de namen er opnieuw opgezet. Zo kreeg in 1875 de Haagse kunstschilder P.P. Schiedges 20 gulden betaald voor "het schilderen der namen van persoonen voorkomende op het schilderij van Ravestijn". De namen die nu te zien zijn, werden vermoedelijk in 1903 aangebracht.
Verfmonsters
14 september: Aan iedere restauratie gaat het nodige onderzoek naar de staat van een schilderij vooraf. Zo ook bij het magistraatsportret van Van Ravesteyn. Op 14 september hebben twee onderzoekers verfmonsters afgenomen. Op basis van deze verfmonsters worden dwarsdoorsneden gemaakt. Deze stellen de onderzoeker in staat om als het ware achter het oppervlaktevuil en het vernis te kijken naar hoe het schilderij er oorspronkelijk heeft uitgezien.
Aan de hand van de dwarsdoorsneden kunnen we bijvoorbeeld meer te weten komen over de samenstelling van de verf (welke pigmenten heeft Van Ravesteyn gebruikt?) en over de opbouw van de verflagen (welke lagen schilderde hij eerst?). Informatie die behalve interessant ook heel nuttig is voor de restaurator.
Omdat er echte stukjes verf van het schilderij worden verwijderd, wordt deze techniek maar heel spaarzaam toegepast. Bovendien zijn de monsters niet groter dan een speldenpunt en worden door de onderzoekers plaatsen uitgekozen waar het zo min mogelijk opvalt.
Waarom restaureren?
Van Ravesteyn heeft met zijn magistraatsportret uit 1618 een grote artistieke prestatie geleverd. De hoge kwaliteit van zijn werk is echter niet overal meer goed te zien. Eerdere restauraties hebben het doek niet altijd goed gedaan. Bij een vroegere afname van het vernis is vooral de rechterkant van het schilderij beschadigd; de verf is hier deels weggepoetst. En over het hele schilderij zijn onregelmatige geelbruine plekjes – residu’s van eerdere vernislagen – zichtbaar.
Het doel van de restauratie is om het schilderij voor de toekomst veilig te stellen. Restauratie heeft ook een esthetisch doel, namelijk om de hoge kwaliteit van het werk van Van Ravesteyn weer zichtbaar te maken. Zo zal straks weer goed te zien zijn wat Van Ravesteyn met dit doek heeft gepresteerd: de nuances in de zwarte kleding, de details in de gezichten en het rijk versierde tapijt op de achtergrond.
Volg het Haags Historisch Museum op Youtube 